സാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ കല

കല കലക്ക് വേണ്ടിയോ ജീവിതത്തിനു വേണ്ടിയോ എന്ന ബാലിശമായ സന്ദേഹങ്ങൾ ശക്തമായി ഉയർന്നുവന്നത് ഏതായാലും സർഗാത്മകമായി സമൃദ്ധമായ ഒരു ഹൃദയത്തിൽ നിന്നായിരിക്കില്ല. വ്യക്തിപരമായി എനിക്കേറ്റവും പ്രിയമുള്ളതായ ഒരു സെൻ (zen) സന്ദർഭമാണ് മുന്നിലുള്ളത്- ബുദ്ധനോട് ആരോ ചോദിച്ചു, എന്താണ് ബോധോദയം? ബുദ്ധൻ പറഞ്ഞു, 'അത് ബോധോദയത്തിലെത്തിയിട്ടില്ലാത്തവർക്കു മാത്രം പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതാണ്'.

ബോധോദയം എന്ന ആശയം തന്നെ ബോധമണ്ഡലത്തിലെ ഒരു അസ്വാരസ്യമാണ്, അത് എത്ര തന്നെ സംഗതമാണെങ്കിലും. ബോധോദയത്തിലെത്തുക എന്നാൽ എല്ലാത്തരം അസ്വാരസ്യങ്ങൾക്കും അതീതമായി, സർവ്വസ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുകയെന്നാണ്. അത്തരത്തിലുള്ളവരെ സംബന്ധിച്ച് ബോധോദയം എവിടെയാണ് ഒരു വിഷയമായിത്തീരുന്നത്? സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ കാര്യത്തിലും, -അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യലക്ഷ്യങ്ങളും മറ്റും- ഇതുതന്നെയാണ് അവസ്ഥ; 'സർഗ്ഗാത്മകമല്ലാത്തവരെ സംബന്ധിച്ച് മാത്രമാണ് സർഗാത്മകതയുടെ / കലയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ അതിനു പുറത്ത് അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഓഷോ സർഗാത്മകതയെ കുറിച്ച് സംസാരിച്ചിട്ടുള്ളപ്പോഴൊക്കെ പ്രധാനമായും ഊന്നൽ കൊടുത്തിട്ടുള്ളത് അതിന്റെ സഹജ - spontaneous - സ്വഭാവത്തെയാണ്. എത്രതന്നെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചുറപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു കലാപ്രകടനത്തിൽ പോലും, അതിനെ ആന്തരികമായി നയിക്കുന്നത് സഹജ സ്വാഭാവികതയല്ലെങ്കിൽ, അത് കേവലം കൗശലം നിറഞ്ഞ ഒരു ഉപായമായിത്തീരുന്നു. ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ കേന്ദ്രമായി വർത്തിക്കുന്നത് അതിൽത്തന്നെ നിഹിതമായിരിക്കുന്ന സംതൃപ്തിയും ആനന്ദവുമല്ലെങ്കിൽ അതിനെ നമുക്ക് 'പൊളിറ്റിക്കൽ' എന്ന് വിളിക്കേണ്ടിവരും. നമുക്ക് ഏറെ പരിചിതമായിട്ടുള്ള 'അപരോന്മുഖത്വം'- other orientation - പോലെത്തന്നെയാണിതും. ആനന്ദത്തിനു പുറത്തേക്കുള്ള കൗശലങ്ങൾ. 

ഈ രണ്ടവസ്ഥകളേയും വേർ തിരിച്ചു പരാമർശിക്കുന്നേടത്ത് ഓഷോ പ്രയോഗിച്ച രണ്ടു പദങ്ങൾ action, activity എന്നിവയാണ്. പ്രതികരണവും ഉപജീവനവും. അല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തിയും  പ്രതിപ്രവർത്തനവും. (ആ പ്രയോഗത്തിലെ അർത്ഥതലങ്ങൾ കൃത്യമായ ഒരു പരിഭാഷക്കു വഴങ്ങുന്നുണ്ടെന്ന് തോന്നുന്നില്ല).

പ്രതികരണമെന്നത് - action - ഒരുനിമിഷത്തോട് അതാവശ്യപ്പെടുന്ന മാത്രയിൽ, പൂർണ്ണതയോടെ പ്രതികരിക്കുക എന്നാണ്. അതുണ്ടായിവരുന്നത് തീർത്തും നിശ്ശബ്ദമായ ഒരു മനസ്സിൽ നിന്നത്രേ; വിടർന്നു വരുന്ന ഒരു പുഷ്പത്തിന്റെ നവ്യതയോടെ. ഓഷോ ഇതിനെ മാത്രമേ കലയെന്നോ സർഗാത്മകതയെന്നോ എണ്ണുന്നുള്ളൂ.

അതേ സമയം ഉപജീവനമെന്നത്- activity- കോലാഹലം നിറഞ്ഞ ഒരു മനസ്സിൽ നിന്നും പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നതാണ്. അതിനുള്ളത് ഒരു തരം വിരേചനത്തിന്റെ- catharsis- ജീർണ്ണഗന്ധമാണ്. തൊണ്ണൂറ്റിയൊൻപതു ശതമാനം കലയും വെറും 'ഉപജീവനത്തിന്റെ' - activity - തലത്തിലുള്ളതാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് ഇവയൊക്കെയും നീക്കം ചെയ്യപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, ലോകം കൂടുതൽ വിമലീകരിക്കപ്പെടുകയേയുള്ളൂ എന്ന്; ലോകം കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമാവുകയേയുള്ളൂവെന്ന്.

ലോകത്തെ ഒട്ടുമിക്ക കലാകാരന്മാരേയും, അവർ എഴുത്തുകാരാവട്ടെ, സംഗീതജ്ഞരാകട്ടെ, അഭിനേതാക്കാളാകട്ടെ, നർത്തകരാവട്ടെ മറ്റേതു മേഖലയിലെ സർഗാത്മക പ്രവർത്തകരുമാവട്ടെ, അതാത് മേഖലയിലെ വിദഗ്ദരായേ കാണാൻ കഴിയൂ. ഒരാൾ ഡീസൽ എൻജിൻ റിപ്പയറിങ്ങിൽ എങ്ങനെ വിദഗ്ദനായിരിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെയാകാം വേറൊരാൾ തന്റെ സ്വനതന്തുക്കൾ (vocal chords) ചലിപ്പിച്ച് സവിശേഷ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതിൽ വിദഗ്ദനായിരിക്കുന്നത്. അയാളെ വലിയ ഗായകനെന്ന് നാം എണ്ണുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ അയാളുടെ ജീവിതം അത്രത്തോളം സംഗീതാത്മകമാകണമെന്ന് നിർബന്ധമില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ധാരാളം ഗായകരുണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും സംഗീതജ്ഞർ വിരളമായിരിക്കുന്നത്. കുറച്ചു കൂടെ ആഴത്തിലേക്ക് പരിശോദിച്ചാൽ ഒരു പക്ഷേ സംഗീതശാസ്ത്രാദികളിൽ അജ്ഞനായിരിക്കുന്ന ഒരാളിലും അയാളുടെ ജീവിതം ഒരു രാഗ

വിസ്താരം പോലെ സംഗീതമയമായിരിക്കുന്നെങ്കിൽ, അയാളെ നാം സംഗീതജ്ഞനെന്ന് അറിയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ നാം അയാളെ സംബോധന ചെയ്തില്ലെങ്കിലും.

ഒരാൾ നിറക്കൂട്ടുകളുടെ ഇന്ദ്രജാലം അറിയാത്തവനെങ്കിലും, വർണ്ണ വൈവിധ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു മനോഹര ചിത്രം പോലെ ഒരാൾക്കു ജീവിച്ചു പോകാൻ കഴിയുന്നെങ്കിൽ, ആരെയാണ് നാം ചിത്രകാരനെന്ന് അറിയേണ്ടത്?

വൈദഗ്ദ്യത്തിനും കലക്കുമിടയിൽ സൂക്ഷ്മമായ ചില ഭേദങ്ങളുണ്ട്. ആ ഭേദങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും കാത്തുപോരികയും ചെയ്യുന്നേടത്താണ് കലയും ധ്യാനവും പരസ്പരം വിലയിക്കുന്നത്. 'സത്യം ശിവം സുന്ദരം' എന്ന മനനവാക്യത്തിൽ സൗന്ദര്യം - creativity- ധ്യാനത്തിന്റെ ശൃംഗത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നത് അത്തരം വിലയന മുഹൂർത്തങ്ങളിലാണ്.

സൗന്ദര്യമെന്നത് സർഗാത്മകതയുടെ ബാഹ്യമായ പ്രതിഫലനമായിരിക്കുമ്പോൾ, സർഗാത്മകതയുടെ ആന്തരികതയിൽ സംഭവിക്കുന്നത് എന്താണെന്ന് നോക്കാം. ഒന്നാമതായി, ഊർജ്ജസംബന്ധമായി അതൊരു നിറഞ്ഞു കവിയലാണ്, overflowing. നമ്മുടെ എല്ലാത്തരം അബോധപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളേയും അതിജീവിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരു പ്രവാഹം. മനസ്സെന്ന പ്രതിഭാസം എത്രയോ ഉപരിപ്ലവമായിട്ടുള്ള ഒരു കമ്പനമാണെന്ന് അപ്പോൾ നമുക്ക് മനസ്സിലാകും. എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ സർഗോർജ്ജം എത്ര അനായാസമായാണ് അതിനെ മറികടന്നുപോകുന്നത്! യാതൊരു പരിശ്രമവും കൂടാതെത്തന്നെ മനസ്സും അതിന്റെ സ്വതേയുള്ള വിചാര കോലാഹലങ്ങളും സൗമ്യതയിലേക്ക് ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. സർഗാത്മകമായിട്ടുള്ള കുറച്ചു നിമിഷങ്ങളിലൂടെയെങ്കിലും കടന്നുപോയിട്ടുള്ളവർക്കറിയാം ആ നിമിഷങ്ങളിൽ അവർ മറ്റേതോ ഊർജ്ജമണ്ഡലത്തിലായിരുന്നുവെന്ന്. അതുകൊണ്ടാണ് ശാരീരികമായും, വിശേഷിച്ചും മസ്തിഷ്കസംബന്ധിയായും ഏറെ ശ്രമകരമായിരുന്ന ഒരു പ്രവർത്തിയിൽ മണിക്കൂറുകളോളം, അല്ലെങ്കിൽ ദിവസങ്ങളോളം തുടർച്ചയായി മുഴുകുകയായിരുന്നിട്ടും, അയാൾക്ക് ക്ഷീണിച്ചവശനായെന്ന് തോന്നാത്തത്. അനന്തമായി കിടക്കുന്ന ഏതോ ശക്തിസ്രോതസ്സിലേക്ക് ഉൾച്ചേർന്നതുപോലെയുള്ള ഒരനുഭവമാണത്.

മനസ്സിനെ മറികടന്നുകൊണ്ടുള്ള ഈ സർഗ്ഗപ്രവാഹത്തെ സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ്, ഒരു ചോദ്യത്തിനുത്തരമായി ഓഷോ പറഞ്ഞത്, "യുദ്ധവും സമാധാനവും, അന്നാകരെനീന എന്നീ നോവലുകളും മനോഹരങ്ങളായ മറ്റു പലതും ടോൾസ്റ്റോയിക്ക് എഴുതാൻ സാധിച്ചത് അദ്ദേഹം ടോൾസ്റ്റോയ് ആയതുകൊണ്ടല്ല, അദ്ദേഹം ടോൾസ്റ്റോയ് ആയിരുന്നിട്ടും കൂടിയാണ്."

 ആ പ്രവാഹത്തിൽ ടോൾസ്റ്റോയ് ശിഥിലമാക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. 
സർഗ്ഗാത്മകതയിൽ സംഭവിക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന സംഗതി, സ്വാത്മബോധത്തിന്റെ (self conscious) ശിഥിലീകരണമാണ്. സ്വാത്മബോധമെന്നത് അവബോധത്തിന്-consciousness- വിപരീതമായി വർത്തിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. self conscious ആയിരിക്കുമ്പോൾ ഒരിക്കലും നമുക്ക് conscious ആയിരിക്കാൻ സാധിക്കില്ല. നിർഭാഗ്യവശാൽ ഒട്ടുമിക്കപ്പോഴും നാം self conscious ആണുതാനും. അതുകൊണ്ടാണ് നാം എല്ലായ്പ്പോഴും സമ്മർദ്ദം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്-tensed. എല്ലാ പ്രതിരോധ സന്നാഹങ്ങളുമായി ഏതു നിമിഷവും ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുള്ള ആക്രമണത്തെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു പടയാളിയെപ്പോലെയാണ് നാം; 'നാം' എന്ന് നാം വിചാരിക്കുന്ന personality ബിംബത്തെ ഏതുവിധേനയും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള തത്രപ്പാടിലാണ് നാം. ഈ സന്നാഹങ്ങളൊഴിയുമ്പോഴേ നാം ശരിക്കും ബോധവാനാകുന്നുള്ളൂ, conscious. അതുകൊണ്ടാണ് ബോധവാനായിരിക്കുക എന്നാൽ ശാന്തനായിരിക്കുക, സ്വച്ഛതയിലായിരിക്കുക, വിശ്രാന്തിയിലായിരിക്കുക എന്നെല്ലാമാണ് എന്ന് 

മനസ്സിലാക്കിപ്പോരുന്നത്. ശുദ്ധമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു കണ്ണാടി, മുൻപിൽ വരുന്ന സകലതിനെയും അതേപടി പ്രതിബിംബിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണത്രേ ബോധവാനായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരാൾ, so silent, so transparent. സ്വച്ഛസുതാര്യം.

എല്ലാ അതിർവരമ്പുകളേയും ഉല്ലംഖിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഈ പ്രവാഹത്തിൽ, സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രതിഭാസമാണ്, സാക്ഷിത്വമെന്നതിന്റെ - witnessing - സുവ്യക്തത. totality-യിൽ മുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഏതൊരു നിമിഷവും, സർഗാത്മകതയിലാണ് അത് ഏറ്റവും സരളമായി സംഭവിക്കുന്നത്, വ്യക്തത പ്രാപിക്കുന്നത് നമ്മിലെ സാക്ഷീഭാവമാണ്. ഇതൊരു വിചാരമോ ആശയമോ ചിന്താപരമായ ഏതെങ്കിലും ഉപസംഹാരമോ അല്ല. വെറുമൊരു തിരിച്ചറിവാണത്. നിശബ്ദമായ ഒരു ശുദ്ധ ഗ്രാഹ്യം.
പ്രദർശന കലകളിലാണ് ഒരുപക്ഷേ നമുക്കിത് ഏറ്റവും എളുപ്പം, പ്രത്യക്ഷത്തിൽ അനുഭവിക്കാനാവുക; നൃത്തം, അഭിനയം, ആയോധനാഭ്യാസങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയിൽ, എന്തിനധികം കായിക വ്യായാമങ്ങളിൽ പോലും. ലോകത്തെ ഏറ്റവും ആത്മീയമായിട്ടുള്ള ജീവിതോപാധി അഭിനയമാണ് ( acting is the most spiritual profession in the world ) എന്ന് ഓഷോ പരാമർശിച്ചത് witnessing-ന്റെ ഈ സാധ്യതയെ ഉദ്ദേശിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അഭിനയിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ഒരേ സമയം സ്വയം വിട്ടുകൊടുക്കുകയും തന്റെ വൈയക്തികതയെ- indivudality- ഓർക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടി വരുന്നു. ആ സമഗ്രതയിൽ അയാൾ തെളിമയോടെ കാണുന്നുണ്ട് താൻ മറ്റൊരു കഥാപാത്രമായി ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന വസ്തുത. തന്നിലെ സാക്ഷി എത്രത്തോളം കൂർമ്മമാവുന്നുവോ -sharp- അത്രത്തോളം സൂക്ഷ്മമായി  അയാൾക്ക് തന്റെ കഥാപാത്രത്തിലേക്ക് അലിഞ്ഞു ചേരാൻ സാധിക്കും. എത്രത്തോളം അയാൾ അലിഞ്ഞു ചേരുന്നുവോ അത്രത്തോളം തീക്ഷ്‌ണമായിരിക്കും അയാളിലെ സാക്ഷിയും. എത്രത്തോളം താദാത്മ്യപ്പെടുന്നുവോ അത്രത്തോളം അതിനെ മറികടന്നു നിലകൊള്ളുന്നു. ഒരു അഭിനേതാവിന് ഓഷോ എഴുതിക്കൊടുത്ത ഓട്ടോഗ്രാഫ് കൗതുകകരമാണ്," act as if it is real life and live as if it is acting".

ഗുരു നിത്യ പങ്കുവെച്ചിട്ടുള്ള ഒരു സന്ദർഭം ഏറെ ആഹ്ലാദം പകർന്നിട്ടുണ്ട്: ഗുരുകുല പരിസരങ്ങളിൽ എവിടെയോ ഒരിക്കൽ ഒരാഘോഷത്തിന്റെ ഭാഗമായി നാരായണ ഗുരുവിന്റെ കാളീനാടകത്തിന്റെ നാടകാവിഷ്‌ക്കാരം നടക്കുകയായിരുന്നുവത്രേ. കാളീനാടകത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്ത് ചടുലമായ വാക്പ്രയോഗങ്ങളോടൊപ്പം ചുവടുവെച്ചു മുന്നേറുന്ന അഭിനേത്രി, ആ സമയമെത്തുമ്പോൾ മോഹാലസ്യപ്പെടുമായിരുന്നു. അവരുടെ പേര് പ്രസന്ന  എന്നായിരുന്നു. പരിശീലനസമയത്തൊക്കെ ഈ അപകടം തിരിച്ചറിഞ്ഞ നിത്യ അതിനെ മറികടന്ന രീതി രസാവഹമാണ്. കതിനാവെടികളും മേളങ്ങളും വേഷവിധാനങ്ങളുമൊക്കെയായി നാടകം മുറുകിയിരിക്കുന്ന ആ വേദിയിൽ, ഈ അഭിനേത്രി മോഹാലസ്യത്തിലേക്ക് വഴുതിവീഴും മുൻപ് ഗുരു അവരുടെ കാതിൽ 'പ്രസന്നേ, പ്രസന്നേ' എന്ന് മന്ത്രിച്ചുവത്രേ. അവർ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടില്ല !

ഇത്തരം സർഗാത്മക തലങ്ങളെ  നിസ്സാരമെന്നു കരുതിപ്പോരുന്ന ദൈനംദിന ചെയ്തികളിലേക്കു പോലും - തൂത്തുവാരുക, മുറ്റമടിക്കുക, കിണറ്റിൽ  നിന്നും വെള്ളം കോരുക, വിറകു വെട്ടുക, ഇരിക്കുക, നടക്കുക, ഭക്ഷണം കഴിക്കുക തുടങ്ങിയ ഏതു പ്രവർത്തിയിലേക്കും - വ്യാപിപ്പിക്കുകയാണ് zen ചെയ്തത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സെന്നിൽ പ്രവർത്തികളെല്ലാം, അവ സാധാരണ രീതിയിലുള്ള കലകളായിരുന്നാൽ പോലും, ധ്യാനം എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടത്. അടുപ്പത്തിടാൻ പോകുന്ന അരിയിലെ കല്ല് പെറുക്കിക്കളയുന്നതു പോലും ധ്യാനമാണവർക്ക്. അമ്പെയ്ത്തും ജൂഡോയും ധ്യാനമാണവർക്ക്. കലിഗ്രഫിയും ഹൈക്കു രചനയും ധ്യാനമാണവർക്ക്. 

സാധാരണയായി ഒരുപാടു നാളത്തെ പരിശീലനത്തിന് ശേഷം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു കലാപ്രകടനത്തെപ്പോലെയല്ല അവർ സർഗാത്മകതയെ സമീപിക്കുന്നത്. അവരെ സംബന്ധിച്ച് ഓരോ നിമിഷവും ഹൃദയത്തിൽ നിറയുന്ന സൗന്ദര്യത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവാണത്. ആ സൗന്ദര്യത്തെ തൊട്ടടുത്ത നിമിഷം ഏർപ്പെടുന്ന പ്രവർത്തിയിൽ സാക്ഷാത്ക്കരിക്കുന്നു അവർ. ആ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ - ധ്യാനത്തിന്റെ എന്നറിയുക - ഇനിയും ഉയർന്ന ഒരു ശൃംഗത്തെ അവർ ഹൃദയത്തിലേക്കാവാഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

'ആദ്യം നിങ്ങൾ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പാരമ്യതയെ സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ കണ്ടെത്താതെ, കലയിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഉത്തുംഗതയെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല'- സർഗാത്മകതയെ പറ്റിയുള്ള ബുദ്ധന്റെ വാക്കുകളാണിത്. ബുദ്ധന്റെ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ സെന്നിനോളം മറ്റെവിടെയും ആഗിരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

ഏതു കലയും ഒരു സാക്ഷാത്കാരമാണ്. സാക്ഷാത്കാരമെന്നത് ഒരു കലയുമാണ്. ഏതു കലയും പിറവിയെടുക്കുന്നത്, അവബോധം, സമർപ്പണം, സമഗ്രത എന്ന ത്രിമുഖ വേദിയിലാണ്- awareness, let go, totality. ഈ മൂന്നു മുഖങ്ങളും ഒരേപോലെ മേളിക്കുന്ന നിമിഷം അതിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗത്ത് സാക്ഷിയെന്ന പത്മം വിടർന്നുവരുന്നു. ആനന്ദമെന്നതിൽക്കവിഞ്ഞ യാതൊന്നും ആ സൗന്ദര്യത്തിനു പിന്നിലില്ല. 

  

ഉണർവിലേക്കുള്ള പടവുകൾ - 4

.                             

  വിഷമവൃത്തങ്ങളിൽ ഒരു വിള്ളൽ

പൊതുവെ നമ്മുടെ ദിവസം തുടങ്ങാറുള്ളത് രാവിലെ ഉണർന്നെണീക്കുന്നതു മുതലാണ്. നാം അത് അങ്ങനെ കണക്കാക്കുന്നുവെന്നേയുള്ളൂ. ഉച്ചതിരിഞ്ഞോ വൈകീട്ടോ ദിവസത്തിന്റെ ആരംഭമായെണ്ണുന്നതുകൊണ്ട് വിശേഷിച്ച് വലിയ കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല. എങ്ങനെയെണ്ണിയാലും നാം കണക്കാക്കുന്ന ദിവസം അതിനുമുൻപേ തുടങ്ങിയിട്ടുള്ളതാണ്. ആ തുടക്കമാകട്ടെ അതിനും മുൻപേ തുടങ്ങിയതിന്റെ ഒരു തുടർച്ചമാത്രമാണ്. രാത്രിയും പകലും ഒന്നിനുപുറകേ ഒന്നായി വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

മറ്റൊരു രീതിയിൽ എണ്ണമെടുക്കുകയാണെങ്കിൽ, നാം പറയും 'വീണ്ടുമൊരു ശനിയാഴ്ച. അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും ഒരു വീക്കെൻഡ്'. അതുപോലെത്തന്നെ ‘ഇതാ വീണ്ടുമൊരു ഫെബ്രുവരി. അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടുമൊരു 'വാലൻന്റൈൻ ഡേ.'  വർഷങ്ങളും ദശകങ്ങളും ജൂബിലികളും സെഞ്ച്വറികളും മില്ലെനീയങ്ങളുമൊക്കെ ഇങ്ങനെ ചാക്രികമായി വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ചാക്രികത, cyclic effect, നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും സ്ഥായിയായ ഒരു സ്വഭാവമായി നാം ഓർമ്മവെച്ചനാൾ മുതൽ അനുഭവിച്ചുപോരുന്നുണ്ട്. ഒരു പക്ഷേ, ഓർമ്മ വെക്കുന്നതിനും മുൻപേ, അമ്നിയോട്ടിക് ദ്രവത്തിൽ കുറേക്കാലം സുഖകരമായി മുങ്ങിക്കിടന്നപ്പോൾ, അമ്മയുടെ ഹൃദയമിടിപ്പിന്റെ തനിയാവർത്തനം, നമ്മുടെ ബോധത്തിൽ ഏറെ ആഴത്തിലേക്ക് കടന്നുകയറി. (ലോകത്തെവിടെയുമുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബേസിക് ഡ്രം ബീറ്റ് ഒരുപോലിരിക്കുന്നത് ഈ താളബോധം കൊണ്ടത്രേ!). പിന്നീട്, ഓർമ്മ തുടങ്ങുന്നതിനും മുൻപേ തന്റെ തന്നെയോ അമ്മയുടേയോ ശ്വാസ ഗതികൾ, ചാക്രികമായ ആ വരവുപോക്കുകൾ നാം അറിയാതിരുന്നിട്ടില്ല. പിന്നെപ്പിന്നെ, താരാട്ടിന്റെ ഈണങ്ങളിലെ ആന്ദോളനങ്ങൾ, ശരീരത്തിലെ ഊഷ്മളതകളുടെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, മാറി വരുന്ന ഗന്ധങ്ങളുടെ ഇടവേളകൾ, ഇരുട്ടിന്റെയും വെളിച്ചത്തിന്റെയും ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകൾ തുടങ്ങി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചുറ്റുപാടുകളുടെ ഈ ചാക്രിക സ്വാഭാവത്തെപ്പറ്റി നമ്മെ എല്ലായ്പ്പോഴും ഓർമ്മപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. നമ്മുടെ ശരീരവും ആ ചാക്രികതക്ക് അനുസാരിയായാണ് പ്രവർത്തിച്ചുപോരുന്നത്. രക്ത ചംക്രമണം മുതൽ അപ്പിയിടൽ വരെ. ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ മുതൽ വികാര വിക്ഷോഭങ്ങൾ വരെ എല്ലാം ചാക്രികമാണ്. ചാക്രികമായി വരുന്ന ഋതുസംക്രമണങ്ങൾ പോലെത്തന്നെ നമ്മുടെ മൊത്തം ശരീരവും ബാല്യം കൗമാരം യവ്വനം വാർദ്ധക്യം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയി മരണത്തിലെത്തി വീണ്ടും ജനിക്കുന്നതായി നാം അനുമാനിക്കുന്നു. (പുനർജ്ജന്മം സത്യമോ മിഥ്യയോ എന്നതൊക്കെ സമയംകൊല്ലി വിഷയങ്ങളാണ്. ഇവിടെ അത് ഒട്ടും സംഗതമല്ല.) ഈ കലാപരിപാടികളെയെല്ലാം മൊത്തമായി 'സംസാരചക്രം' എന്നാണ് നാം അറിയുന്നത്.

നാം കാലൂന്നി നില്ക്കുന്ന ഈ ഭൂമിയാകട്ടെ, ഒരു മണിക്കൂറിൽ ഏകദേശം 1600 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ വെറുതേ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണത്രേ! മാത്രവുമല്ല, നമ്മളേയും നമ്മുടെ ഓഫീസിനേയും വീടുകളേയും നാം സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ വാഹനങ്ങളേയും തുടങ്ങി നാം ചെയ്തുകൂട്ടിയിട്ടുള്ള സകല സാമഗ്രികളേയും വഹിച്ചുകൊണ്ട് (പുരോഹിതന്മാരും രാഷ്ട്രീയക്കാരുമടക്കം), ഈ ഭൂമി സൂര്യന് ചുറ്റും ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതാകട്ടെ ഒരു സെക്കൻഡിൽ ഏകദേശം 30 കിലോമീറ്റർ (മണിക്കൂറിൽ 107826 കിലോമീറ്റർ) വേഗതയിൽ! അവിടെയും തീർന്നില്ല, ഈ ഭൂമിയും അയൽപക്കത്തുള്ള മറ്റു ഗ്രഹങ്ങളും ഉപഗ്രഹശിങ്കിടികളുമെല്ലാം ചേർന്ന് നമ്മുടെ സൗരയൂഥം ഒരു സെക്കൻഡിൽ 220 കിലോമീറ്റർ വേഗത്തിൽ നമ്മുടെ ഗാലക്സിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഇനി, നമ്മുടെ ഗാലക്സിയുടെ വകയിലുള്ള ചില ബന്ധുക്കളും പരിചയത്തിലുള്ള മറ്റു ഗാലക്സികളും ചേർന്ന്, 150 പ്രകാശവർഷം അകലെയുള്ള ഒരു കാന്തിക

മൈതാനത്തെ -the Great Attractor- സെക്കൻഡിൽ 1000 കിലോമീറ്റർ വേഗതയിൽ ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഇതെന്തൊരു സ്പീഡ്! ഇതുപോലെ ഇനിയെത്ര great attractor ചേർന്ന് എത്ര great great attractor-കളെ ചുറ്റുന്നുണ്ടെന്ന് ദൈവം തമ്പുരാന് പോലും അറിയാൻ സാധ്യതയില്ല!

മറ്റൊരു രസമെന്തെന്നാൽ, ഈ ഗാലക്സികളിലെ ഓരോ കണവും, നമ്മുടെ ശരീരത്തിലെ ഒരു മുടിനാരടക്കം, നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് ഏകദേശം ഗാലക്സിപോലുള്ള സമാനഘടനയോടെയാണ്. ആറ്റം, ന്യൂക്ലിയസ്, പ്രോട്ടോൺ, ന്യൂട്രോൺ, ഇലക്‌ട്രോൺ എന്നിങ്ങനെ. അതിനേയും അടർത്തിയടർത്തി കാണാക്കണങ്ങളേയും തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് ശാസ്ത്രജ്ഞർ. 18 സെക്കന്റുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചുറ്റാൻ പറ്റുന്നത്ര വേഗത്തിലാണ് ഒരു ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റത്തിലെ ഇലക്‌ട്രോൺ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതത്രേ. അങ്ങനെനോക്കിയാൽ ഒരു തലചുറ്റൽ എത്രയോ പ്രപഞ്ചാനുസാരിയാണ്! രണ്ട് ലാർജ് അകത്താക്കിയതിനു ശേഷം 'ജീവിതം മൊത്തം ഒരു ചുറ്റിക്കളിയാണ്' എന്ന് പറഞ്ഞ വഴിപോക്കൻ ഇത്രക്കെങ്കിലും മനനസാധ്യതകൾ ഒരുക്കിത്തരുന്നുണ്ട്. 
പശ്ചാത്തലം ഇതായിരിക്കേ നമ്മുടെ ചിന്തകളും ചെയ്തികളും ചാക്രികമായിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ അതിശയിക്കാൻ മാത്രം എന്തെങ്കിലുമുണ്ടെന്നു തോന്നുന്നില്ല. നമ്മുടെ വികാരാന്തരീക്ഷങ്ങൾ മിക്കപ്പോഴും ആവർത്തനമാണ്; ആർത്തവചക്രങ്ങൾ പോലെത്തന്നെ. നമ്മുടെ കാലയളവിലെ ദശകങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഓരോ ദശകത്തിലും നാം പിന്തുടരുന്ന പെരുമാറ്റ ക്രമങ്ങൾ -behavioural pattern- കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കും. വർഷത്തിലെ ഓരോ മാസങ്ങളും അതുപോലെയാണ്. ദിനചര്യകളിലും ഇതേ ആവർത്തനക്രമങ്ങളുണ്ട്. സാമൂഹ്യമായിപോലും, അതങ്ങനെയാണ്. ചരിത്രം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്നത് ഛോട്ടാ നേതാക്കൾ പോലും വാകീറി പറയുന്ന കാര്യമാണ്. ഓരോ അഞ്ചുവർഷം കൂടുമ്പോഴും മുരണ്ടുവരുന്ന തെരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, മാറി മാറി വരുന്ന മുന്നണികൾ...എന്തിനധികം, കേരളത്തെ സംബന്ധിച്ച് ഹർത്താലുകളും രാഷ്ട്രീയക്കൊലപാതകങ്ങളും വരെ ചാക്രികമായിട്ടുള്ളതാണ്.

ഇത്രയും ബൃഹത്തും സൂക്ഷ്മവുമായ അനന്തചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽ നട്ടം തിരിയുകയല്ലാതെ ഈ പാവം മനുഷ്യന് എന്തെങ്കിലും സാധ്യമാണോ (അവന്റെ ആനന്ദത്തെ പ്രതി) എന്നതാണ് ചോദ്യം. ജീവിതത്തിന്റെ ചാക്രിക സ്വഭാവത്തെ, മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചവർ നടത്തിയ ഒരു പ്രയോഗമാണ് 'cause and effect'. കാര്യകാരണസിദ്ധാന്തം. സൈദ്ധാന്തികമായി, കാരണമില്ലാതെ യാതൊരു കാര്യവും സംഭവിക്കുന്നില്ലെന്നു സാരം. ഏതൊരു കാര്യവും ഏതോ ഒരു കാരണത്തിന്റെ ഫലമാണ്; ആ കാര്യമാകട്ടെ സംഭവിക്കാൻ പോകുന്ന ഒരു കാര്യത്തിന്റെ കാരണമായി വർത്തിക്കും. എന്നുവെച്ചാൽ, നമ്മുടെ സന്തോഷം ഏതോ ഒരു കാരണംകൊണ്ട് ഉണ്ടായിവന്നതാണ്. ഇത് മറ്റൊരു കാര്യത്തിന്, അത് സന്തോഷമാകട്ടെ ദുഖമാകട്ടെ, കാരണമാവുകയും ചെയ്യും. എന്നുവച്ചാൽ, നമ്മുടെ ആന്തരിക ജീവിതവും, ബാഹ്യലോകത്തെപ്പോലെത്തന്നെ ചാക്രികതയിൽ പെട്ടുകിടക്കുകയാണ്. ഇതാണ് യഥാർത്ഥ വിഷമവൃത്തങ്ങൾ, vicious circles. ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനായ പെൻറോസ് സങ്കല്പിച്ചെടുത്ത

ചവിട്ടുപടികളിലൂടെയെന്നപോലെ (penrose staircase) നാം കയറിക്കൊണ്ടേയിരിക്കും, എവിടേക്കുമെത്താതെ, വിരാമമില്ലാതെ.

സന്തോഷത്തിൽ നിന്നും മടുപ്പിലേക്ക്, സന്തോഷത്തിൽ നിന്നും ദുഖത്തിലേക്ക്, ദുഃഖത്തിൽ നിന്നും മടുപ്പിലേക്ക്, മടുപ്പിൽ നിന്നും ദുഃഖത്തിലേക്ക്, അങ്ങനെയങ്ങനെ. പക്ഷേ നാം തീരെ സംതൃപ്തരാവുന്നില്ല, contented. ഗോവണികൾ കയറിയിറങ്ങി നാം വശം കെടുക മാത്രമാണ്.

ഇനിയിപ്പോൾ എന്താണ് ചെയ്യാനാവുക? ഒരു സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരുപക്ഷേ മനുഷ്യന് മാത്രം സാധ്യമായത് ( അവനു മാത്രമേ അതിന്റെ ആവശ്യവുമുള്ളൂ) - make the effect first; the cause will follow. കാര്യമാദ്യം, കാരണം പിന്തുടർന്നുകൊള്ളും. ഇംഗ്ലീഷിൽ cause and effect ആണെങ്കിലും മലയാളത്തിൽ കാര്യമാണ് ആദ്യം. ഈ 'കാര്യത്തെ' സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നമ്മിൽ നിക്ഷിപ്‌തമാണ്. നാം പിന്തുടർന്നുവരുന്ന ചാക്രികതയിൽ ഒരു വിള്ളൽ വീഴ്ത്തലാണത്. ബോധപൂർവ്വം. അതിനെത്തുടർന്ന് മറ്റൊരു cycle രൂപപ്പെട്ടെന്നു വരാം. അതറിയാൻ മാത്രമുള്ള അവബോധം എല്ലാവരിലുമുണ്ട്. അപ്പോൾ നമുക്കതിൽ വീണ്ടും വിള്ളൽ വീഴ്ത്താം. 

കുറച്ചുകൂടെ പ്രായോഗികമായി പറയാം. നമ്മുടെ ദൈനം ദിന ചര്യകളിൽ എല്ലാവർക്കും ഓരോ തരം പതിവുകൾ ഉണ്ടാകും. ഒന്നുകിൽ വളരെ കണിശമായിട്ടുള്ളത്, punctual. അതല്ലെങ്കിൽ തീരെ അലസമായിട്ടുള്ളത്, ലക്കും ലഗാനുമില്ലാതെയുള്ള ഒരു പോക്ക്. നാം എത്രയോ തവണ ആഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു, നടപ്പും എടുപ്പും കിടപ്പുമൊക്കെ ഒന്ന് നേരെ ചൊവ്വേയാക്കണമെന്ന്. രണ്ടു ദിവസത്തിന് ശേഷം വീണ്ടും സകലതും പഴയപടി. അല്ലെങ്കിൽ സകലതും പഴയതുപോലെത്തന്നെ മടുപ്പുളവാക്കാൻ തുടങ്ങി. യോഗ, ധ്യാനം, ജിംനേഷ്യം തുടങ്ങി എന്തെല്ലാം തുടങ്ങി വെച്ചതാണ്. കുറച്ചു നാളുകൾക്കു ശേഷം ഒക്കെ താറുമാറായി. ഇനി ഏതെങ്കിലും വാശിയുടെ പുറത്ത് കടിച്ചുപിടിച്ച് തുടർന്നുകൊണ്ടുപോകുന്നെങ്കിൽ കൂടി, പഴയ രസമൊന്നുമില്ല.

ഈ 'സംസാരചക്ര'ത്തിൽ നിന്നും പുറത്തുകടക്കണമെന്നുള്ളവർക്ക് (കണിശക്കാരും അസംതൃപ്തരാണ് !), ബോധപൂർവ്വം വ്യത്യസ്തമായ ഒരു പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടാവുന്നതാണ്. അതിന് യുക്തിസഹമായ ഒരു കാരണത്തേയോ, അനുയോജ്യമായ ഒരു സാഹചര്യത്തെയോ കാത്തിരിക്കേണ്ടതില്ല. തന്റെ പതിവുപരിപാടികളിൽ ഒരു മാറ്റം വരുത്തുക. ആ മാറ്റം തന്റെ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലുമുണ്ടാക്കുന്ന അലകൾ, അവ കൊണ്ടുവരുന്ന പുതുമകൾ, അവ പ്രദാനം ചെയ്യുന്ന ഊർജ്ജ തരംഗങ്ങൾ എന്നിവയെ നിരീക്ഷിക്കുകയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുക. നമ്മൾ ദുഖത്തിന്റെ സൈക്കിളിൽ കറങ്ങുകയാണെങ്കിൽ, സന്തോഷിക്കാനായി ഒരു കാരണത്തിന് കാത്തിരിക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു ദിവസം വെറുതെയങ്‌ സന്തോഷിക്കുക. നമ്മൾ മുഷിഞ്ഞു ചാവാറായി എന്ന് തോന്നുകയാണെങ്കിൽ, വെറുതേ പുതുമയുള്ള എന്തെങ്കിലും ചെയ്തികളിൽ ഏർപ്പെടുക. ഇവയെല്ലാം തീർത്തും സ്വകാര്യമായിട്ടുള്ള സംഗതികളാണെന്നോർക്കുക. തന്റെ സ്വന്തം മുറിയിൽ അടച്ചിട്ടിരുന്ന് ഒരാൾക്ക് കരഞ്ഞു കലങ്ങാം, ചിരിച്ചു മതി മറക്കാം, മടുപ്പിന്റെ പാരമ്യതയിലേക്കു പോകാം, നൃത്തമോ മറ്റോ ചെയ്ത് ശാരീരികമായി വിശ്രാന്തിയിലേക്കു വീഴാം, തിക്കും തിരക്കും നിറഞ്ഞ പ്രവൃത്തികളെക്കൊണ്ട് മടുത്തവർക്ക് തന്റെ മുറിയിൽ കുറച്ചു നേരം കണ്ണുകളടച്ച് നിശ്ചലമായിരിക്കാം, ഒരിടത്തുമാത്രമിരുന്ന് മുഷിഞ്ഞവർക്ക് എവിടേക്കെങ്കിലും അലഞ്ഞുതിരിയാൻ പോകാം, ഏകാന്തത മടുത്തവർക്ക് സൗഹൃദങ്ങളിൽ മുഴുകി കുറച്ചു നേരം സൊറ പറയാം, ബ്ലാ ബ്ലാ കൊണ്ട് മടുത്തവർക്ക് കുറച്ചു നേരത്തെ മൗനമാകാം. ഇവയെല്ലാം ചെയ്യുമ്പോഴും നാം ബോധപൂർവ്വം നമ്മുടെ 'ദിനചക്രത്തിൽ' ഒരു വിള്ളൽ വീഴ്ത്തുകയാണെന്ന് ഓർക്കണമെന്നേയുള്ളൂ-making the effect first. കാര്യകാരണ സിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച് കാരണം ഉണ്ടായിവന്നുകൊള്ളും. ഇനി, ഒരു കാരണവും ഉണ്ടായിവന്നില്ലെങ്കിൽ, ആർക്കു ചേതം? സൈദ്ധാന്തികർ എവിടെയെങ്കിലുമിരുന്ന് തല പുകയ്ക്കട്ടെ.

സത്യത്തിൽ, യുക്തിയിൽ അള്ളിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സൈദ്ധാന്തികനെ വഹിക്കുന്നുണ്ട് നാമെല്ലാവരും. അതുകൊണ്ടാണ് യുക്തിക്കു നിരക്കാത്തതായ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ നമുക്കിത്ര വൈക്ലബ്യം. സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിയാൽ നമ്മുടെ യുക്തി എന്നത് ബുദ്ധിപരമായ യുക്തിയല്ല; വെറും നാലാൾ പറയുന്ന യുക്തിയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് വിഷമിക്കാനും ദുഖിക്കാനുമൊന്നും നമുക്ക് യാതൊരു ശങ്കയുമില്ലാത്തത്; അതിനു യുക്തി എന്ന ജനസമ്മതി വേണ്ടുവോളമുണ്ട്. സന്തോഷവും ആനന്ദവുമൊന്നും അങ്ങനെയല്ല.

കാര്യകാരണങ്ങളിൽ നിന്നും പുറത്തുകടക്കുകയെന്നാൽ കറങ്ങുന്ന ഭൂമിയുടെ ഭൗതിക നിയമങ്ങൾ നിഷേധിക്കുകയെന്ന വിഡ്ഢിത്തമല്ല. അതിന്റെ ആവശ്യവുമില്ല. അസ്തിത്വപരമായി സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അനുഭവിക്കാനുള്ള കഴിവാണത്. കാരണത്തിന് കാത്തു നില്ക്കാതെ കാര്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കാനല്ലെങ്കിൽ പിന്നെന്തിനാണ് അങ്ങനെയൊരു അവബോധം? why be aware?

ഉണർവിലേക്കുള്ള പടവുകൾ - 3

                   

മന:പാഠമാക്കാനുള്ള കഴിവ് ആവശ്യമെങ്കിൽക്കൂടി, എന്തിനേയും മന:പാഠമാക്കാനുള്ള ത്വര അപകടകരമാണ്. 'കാണാതെ പഠിക്കുകയല്ല, മനസ്സിലാക്കി പഠിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്' എന്ന് കാണാതെ പഠിച്ചു വന്ന അധ്യാപകരും രക്ഷിതാക്കളുമെല്ലാം നമ്മളോട് ഒരുപാട് പറഞ്ഞുപോന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, നമ്മളും മിക്കപ്പോഴും കാണാതെ പഠിച്ച്‌  എങ്ങനെയെങ്കിലും കടന്നുപോരികയാണ് ചെയ്തിട്ടുള്ളത്. 

ഓർമ്മശക്തിയളക്കുക എന്ന രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന നമ്മുടെ പരീക്ഷകളിൽ മന:പാഠങ്ങളെക്കൊണ്ട് പ്രയോജനമുണ്ടായേക്കാമെങ്കിലും, ജീവിതമെന്ന ഈ ‘ALWAYS-ON-LINE’ പ്രതിഭാസത്തിൽ മന:പാഠങ്ങൾക്ക് അത്ര വലിയ പ്രസക്തിയില്ലെന്നു മാത്രമല്ല, ആ പാഠങ്ങൾ ഏറെ പ്രതിബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മന:പാഠങ്ങൾ ഇന്നലെയുടെ മാത്രം പാഠങ്ങളാണ്; ഇന്നിന്റെയല്ല, ഈ നിമിഷത്തിന്റെയല്ല. 
'മനസ്സിലാക്കി പഠിക്കുക' എന്ന് നാം പ്രയോഗിച്ചു ശീലിച്ചുവെങ്കിലും, ആ പ്രയോഗത്തിനകത്ത് ഒരു വൈരുദ്ധ്യം ഒളിഞ്ഞു കിടപ്പുണ്ട്. മനസ്സിലായാൽ പിന്നെ പഠിക്കേണ്ടതില്ല. മനസ്സിലാകാത്തതിനെയാണ് നാം പഠിച്ചു പാഠമാക്കുന്നത്. ഇവിടെ മനസ്സിലാവുക എന്ന് പറയുന്നത് understanding (ഗ്രഹിക്കുക) എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ്. മനസ്സ് മാറി നില്ക്കുമ്പോഴേ 'മനസ്സിലാവൽ' സംഭവിക്കുന്നുള്ളൂ. മനസ്സാകട്ടെ അങ്ങനെ എളുപ്പം മാറി നില്ക്കുന്നില്ലെന്നു മാത്രമല്ല, അത് അതിന്റെ പ്രഭാവം ഓരോ നിമിഷവും തെളിയിക്കാൻ തത്രപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ്, 'മനസ്സിലാക്കാനൊക്കെ വലിയ പാടാണ്, ഞാനിതു കാണാതെ പഠിച്ചോളാം' എന്ന് നാം പെട്ടെന്നങ്ങു തീരുമാനമെടുക്കുന്നത്.  
ഇനി ഈ കാണാതെ പഠിക്കുന്നതിൽ തന്നെ, എവിടെയെങ്കിലും നമുക്കൊരല്പം ബോധവാനാകേണ്ടി വന്നാൽ, മനസ്സ് അതിൽ നിന്നും വഴുതിമാറിക്കളയും. യാതൊരു വിധ ശ്രദ്ധയും ആവശ്യമില്ലാതെയുള്ളതിനെയാണ് മനസ്സ് ആദ്യമാദ്യം മന:പാഠമാക്കുക. അതുതന്നെ ഏറെ ആഴത്തിൽ പതിയുകയും ചെയ്യും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ പാഠങ്ങളത്രയും വേണ്ടാത്തിടത്തൊക്കെ കയറിവന്ന് ഇടങ്കോലിടും.
താഴ്ചയുള്ളേടത്തേക്ക് വെള്ളം അനായാസേന ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെയാണ് ഇതും. ശ്രദ്ധയില്ലാത്തതിനെയൊക്കെ മനസ്സ് ഇടിച്ചുകയറി പാഠമാക്കിക്കളയും. മിക്ക പാഠങ്ങളും കാണാപാഠമാകുന്നത് നാം അറിയുന്നുപോലുമില്ല. ഇപ്പറയുന്നതൊന്നും കേവലം പുസ്തകപഠനത്തിന്റെയോ പരീക്ഷകളുടേയോ  സ്‌കൂൾ വിദ്യാർത്ഥികളുടേയോ മാത്രം കാര്യത്തിലല്ല. നമ്മുടെ ഓരോരുത്തരുടേയും ദൈനം ദിന ജീവിതത്തിലെ കാര്യങ്ങളാണിവ. രാവിലെ ഉറക്കമുണരുന്നത് മുതൽ, രാത്രി ഉറങ്ങിവീഴുന്നതു വരേക്കുമല്ല, ഉറക്കത്തിൽ പോലും നാം പാഠങ്ങൾ പഠിക്കുകയും പഠിച്ച പാഠങ്ങൾ വീണ്ടും ശീലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയുമാണ്.
ശ്രദ്ധാപൂർവ്വമല്ലാതെ നാം ചെയ്യുന്ന ഏതൊരു പ്രവർത്തിയും, ഏതൊരു ചലനവും, നാം പരിചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഓരോ വിചാരവും, അശ്രദ്ധമായി നാം ഉച്ചരിക്കുന്ന ഓരോ വാക്കും നമ്മുടെ മനസ്സ് മന:പാഠങ്ങളാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. എത്ര 'പഠിക്കാത്തവനും' ഇക്കാര്യത്തിൽ ഒന്നാമനാണ്; പഠിക്കുന്നവന്മാരെപ്പോലെത്തന്നെ. 

അതുകൊണ്ടാണ് നമ്മുടെ ചേഷ്ടകളിലും വാക്കിലും നോക്കിലും നടപ്പിലുമൊക്കെ ശീലങ്ങൾ മുന്തി നില്ക്കുന്നത്. ഓരോ ചുവടും വ്യത്യസ്തമാക്കാൻ കാലുകൾ വലിച്ചും തിരിച്ചും മുന്നോട്ടു വെക്കണം എന്നല്ല ഇപ്പറഞ്ഞതിനർത്ഥം. ശീലത്തെക്കാളുപരി ശരീരപ്രകൃതവും അതിനു കാരണമായിരിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ഓരോ ചുവടും വെറും ആവർത്തനമാകാതിരിക്കാൻ, പുറമേ അത് ആവർത്തനമെന്നു തോന്നുകയോ തോന്നാതിരിക്കുകയോ ചെയ്യട്ടെ, നാം ഒന്നു 'മനസ്സ്' വെച്ചാൽ മതി. നാം നടക്കുന്ന രീതികൾ മനഃപാഠമാക്കേണ്ടതില്ല, ശരീരം അനുവദിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് നടന്നാൽ മാത്രം മതിയല്ലോ.

നമ്മുടെ അംഗചലനങ്ങളിൽ, പെരുമാറ്റങ്ങളിൽ, കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയുണ്ടാവാനായി ചില പുതുമകൾ വരുത്തേണ്ടതിനെപ്പറ്റി നിർദേശിച്ചുകാണാറുണ്ട്, പോസിറ്റീവ് ഉപദേശകർ. എന്നാൽ കേവലം മുഷിവ് മാറ്റുന്നതേക്കാളുപരി, അവബോധത്തെ കൂടുതൽ ഉണർവുള്ളതാക്കുക എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ, റഷ്യൻ മിസ്റ്റിക് ആയിരുന്ന ഗുർജിയെഫ് ആണ് തന്റെ ട്രാൻസ്ഫോർമേഷൻ സങ്കേതങ്ങളിൽ 'unlearning' -നെ പ്രധാനമായും ഉൾപ്പെടുത്തിയത്. ഉദാഹരണമായി, ശീലമില്ലാത്ത കൈ കൊണ്ട് ടൂത്ബ്രഷ്, കമ്പ്യൂട്ടർ മൗസ്, ടി.വി. റിമോട്ട് എന്നിവ പരീക്ഷിച്ചുനോക്കാവുന്നതാണ്. ഇക്കാലത്ത്, നമ്മുടെ  സ്മാർട്ട് ഫോണുകളിൽ, കോൾ, മെസ്സേജ്, ഗൂഗ്ൾ ക്രോം എന്നിവയുടെ ഐക്കണുകൾ ഇടയ്ക്കിടെ സ്ഥാനം മാറ്റി സെറ്റ് ചെയ്യാൻ പറയുന്നതും നമ്മുടെ മനഃപാഠങ്ങളെ ബഹിഷ്ക്കരിക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്; നമ്മുടെ വിരലുകളുടെ ബോധപൂർവ്വമല്ലാത്ത ചലനങ്ങളെ തടയുന്നതിന് വേണ്ടി.

ബുദ്ധന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു സന്ദർഭം ഓഷോ പറഞ്ഞുകേട്ടിട്ടുണ്ട്: ഒരിക്കൽ ബുദ്ധനും ശിഷ്യനായ ആനന്ദനും കൂടി നടന്നു പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഒരു പ്രാണിയോ ഈച്ചയോ മറ്റോ ബുദ്ധന്റെ മുഖത്ത് വന്നിരിക്കുകയും ബുദ്ധൻ പൊടുന്നനെ കൈ വീശിക്കൊണ്ട് അതിനെ മാറ്റിക്കളയുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ, രണ്ടു നിമിഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ബുദ്ധൻ സാവധാനം കൈ കൊണ്ടുവന്ന് മുഖത്തു നിന്നും ഈച്ചയെ മാറ്റുന്നതായി ആംഗ്യം കാണിച്ചു. ഇത്തവണ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അംഗചലനം വളരെ ബോധപൂർവ്വമായിരുന്നു. ഈച്ച പോയതിനു ശേഷവും രണ്ടാമത് കൈ കൊണ്ട് ആംഗ്യം കാട്ടിയത് എന്തിനെന്ന ആനന്ദന്റെ ചോദ്യത്തിന് ബുദ്ധൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുവത്രേ, 'ആദ്യത്തെ തവണ ഞാൻ അത്ര ബോധവാനായിരുന്നില്ല. ആ കൈ വീശൽ അബോധത്തിലുള്ള ഒരു എടുത്തുചാട്ടമായിരുന്നു. രണ്ടാമത് കൈവീശിയത് അതിനെ തിരുത്തിക്കൊണ്ടാണ്.' പതിഞ്ഞുപോയ ഒരു പാഠത്തെ മായ്ച്ചുകളയുകയായിരുന്നു ബുദ്ധൻ. 

മനഃപാഠങ്ങൾ ഒട്ടും ആവശ്യമില്ലെന്നല്ല ഇവിടെ പറയാനുദ്ദേശിക്കുന്നത്. അവ നമ്മുടെ അവബോധത്തെ (awareness) കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാക്കാനും സമ്പന്നമാക്കുവാനും സഹായിക്കുന്നതായിരിക്കണം. ഉണർവിനെതിർദിശയിൽ ചരിക്കുന്നതായിരിക്കരുത്. ബോധവാനായിരിക്കുക എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ തന്നെ, ഇത് വളരെ ശ്രമകരമായ എന്തോ ആണെന്ന് ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ എങ്ങനെയോ നമ്മിൽ കടന്നുകൂടിയിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, 'മനുഷ്യനായാൽ തെറ്റുകളൊക്കെ സംഭവിക്കും, അത്രവലിയ കടും പിടുത്തത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ല, ജീവിതത്തെ അത് കൃത്രിമമാക്കുകയേയുള്ളൂ', എന്നിങ്ങനെയുള്ള ന്യായീകരണങ്ങളും നാം എല്ലായ്പ്പോഴും കൂടെ കരുതാറുമുണ്ട്. വെളിച്ചം 'ഇത്രേം വെളിച്ചത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ല' എന്ന് പറയുന്നതുപോലെയാണത്. സ്വതേയുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകളുണ്ട് അതിൽ.

നാം അറിയുന്ന ഈ 'ഞാൻ' നിരവധി ജന്മങ്ങളുടെ ഒരു 'പാഠശേഖര'മായിരിക്കാം. നമ്മുടെ നൊടിയിട ശ്വാസം പോലും പഴയ പാഠങ്ങളുടെ ആവർത്തനമായിരിക്കാം. എന്നാൽ വെറുതെയെന്നോർക്കുകയേ വേണ്ടൂ - remembering, not memorising - ഈ ശ്വാസത്തെ അടുത്ത പാഠമാക്കാതിരിക്കാൻ നമുക്ക് എളുപ്പം സാധിക്കും. അത്രക്കുമായാൽ അടുത്ത ഏതെങ്കിലുമൊരു ചെയ്തിയെ വീണ്ടുമൊരു പാഠമാക്കാതിരിക്കാൻ നമുക്ക് അതിനേക്കാൾ എളുപ്പം സാധിക്കും. അങ്ങനെയങ്ങനെ പാഠങ്ങൾ കുറഞ്ഞുവരുമ്പോൾ, വൈകാതെത്തന്നെ നമ്മുടെ ചെയ്തികളിൽ - ജീവിതമെന്നറിയുക - പുതുമയുടെ ഗന്ധങ്ങൾ ഉണർന്നുവരാൻ തുടങ്ങും.  
ദൈനം ദിന ജീവിതത്തിലെ നിസ്സാരമെന്നു കരുതുന്ന ചെയ്തികളിലെല്ലാം കഴിഞ്ഞ കാല പാഠങ്ങളെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുകയും, അതേസമയം വായന, എഴുത്ത്, മറ്റു സർഗ്ഗാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ധ്യാനം യോഗ തുടങ്ങിയ പരിശീലനങ്ങൾ എന്നിവയാണ് പ്രധാനം എന്ന് വിചാരിച്ച് അവയെ മാത്രം ഗൗരവത്തോടെ ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നവരുണ്ട്. അകത്ത്‌ വാ പിളർന്നു നില്ക്കുന്ന ഈ 'പഠിതാവിനെ' മാറ്റി നിർത്താതിരിക്കുവോളം എല്ലാ ചെയ്തികളും വെറും 'പാഠനിർമ്മിതി'കളാണ്. 

ജീവൻ എന്നതിന്, ബോധം എന്നതിന്, ഒരൊറ്റ അർത്ഥമേയുള്ളൂ എന്ന് പറയേണ്ടി വരും- പുതിയ ഒരു പാഠം പഠിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ഉണർവ്. Being unaware is ok ; but just be aware, not to practice it. പുതിയ പാഠങ്ങളിൽ നിന്നും വെള്ളവും വളവും കിട്ടാതെ വരുമ്പോൾ പഴയ പാഠങ്ങൾ തനിയെ ഉണങ്ങിപ്പൊയ്ക്കോളും.

നിങ്ങൾ മറിക്കാൻ പോകുന്ന ഈ പേജ് പുതിയ രീതിയിൽ മറിക്കേണ്ടതില്ല, പക്ഷേ അത് മറ്റൊരു ആവർത്തനമായി ഓർമ്മകളിൽ കയറിക്കൂടാതിരിക്കാനെങ്കിലുമുള്ള ജാഗ്രത, അല്ലെങ്കിൽ അടുത്ത മൗസ് ക്ലിക്ക്, അല്ലെങ്കിൽ മൊബൈൽ സ്ക്രീനിലെ വിരൽ സ്പർശം വീണ്ടുമൊരു പാഠമാകാതിരിക്കട്ടെ. അങ്ങനെയെങ്കിൽ അടുത്ത പേജും അതിനടുത്ത പേജും നിങ്ങൾക്ക് പുതുമയേറിയ ഒരനുഭവമായിരിക്കും.

പുതിയ പുതിയ പേജുകൾ മറിക്കുകയല്ലാതെ മറ്റെന്താണ് ഈ ജീവിതത്തിൽ നമുക്ക് ചെയ്യാനുള്ളത്?

ഉണർവിലേക്കുള്ള പടവുകൾ - 2

 

                                  നവ്യതയുടെ നിമിഷങ്ങൾ

ഒരു വർഷം കൂടി കടന്നുപോയതായി നാം എണ്ണുകയാണ്, കലണ്ടറുകളെ മുന്നിൽ വെച്ചുകൊണ്ട്. ഒരു പുതിയ വർഷം പിറവിയെടുക്കുന്നതായി നാം ആവേശം കൊള്ളുന്നു. 'പുതുവർഷവാഴ്ത്തുക്കളെക്കൊണ്ട്' നമ്മുടെ ഇൻബോക്സുകളും ഫോണുകളും നിറഞ്ഞുകവിയുന്നു. പുതുവർഷപ്പിറവിയുടെ ഭാഗമായി നാം വിശേഷപ്പെട്ട ആഘോഷങ്ങളും സൽക്കാരങ്ങളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. പലതരത്തിലുള്ള പാരിതോഷികങ്ങൾ കൈമാറുന്നു. വർഷത്തിലെ അവസാന ദിവസം അവസാന നാഴികകൾ, അതിപ്രധാനമായ എന്തോ ചിലത് സംഭവിക്കാൻ പോവുകയാണെന്ന മട്ടിൽ  10, 9 ,8 ,7 ..........1 ,0 എന്നിങ്ങനെ ഉച്ചത്തിൽ കൗണ്ട് ഡൌൺ ചെയ്യുന്നു. wow! happy new year !!!

പക്ഷേ, ഇവയെല്ലാം തന്നെ കഴിഞ്ഞ വർഷവും ചെയ്തതാണ്, ഏകദേശം ഇതുപോലെയൊക്കെത്തന്നെ. അതിനു മുൻപും. അടുത്ത വർഷവും അതിനടുത്ത വർഷവും ഇതുപോലെത്തന്നെ നാം കൗണ്ട് ഡൌൺ ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കും. പത്രങ്ങളും മാസികകളുമൊക്കെ കഴിഞ്ഞ വർഷത്തെ പ്രധാന സംഭവങ്ങളേയും  മറ്റും അയവിറക്കും. ഇവയും പക്ഷേ നാം എല്ലാവർഷവും കണ്ടു പോരാറുള്ളതാണ്. എല്ലാ പുതുവർഷത്തിനും നാം ചില പ്രതിജ്ഞകളെടുക്കും- new year resolutions. പുകവലി നിറുത്തുന്നത് മുതൽ ചില സവിശേഷ സംഗതികൾ നേടിയെടുക്കുന്നത് വരെ, ചില നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നത് വരെ, നാം പലതരം പ്രതിജ്ഞകൾ എടുക്കാറുണ്ട്.. എല്ലാ പ്രതിജ്ഞകളും പക്ഷേ പതിവ് പ്രതിജ്ഞകൾ മാത്രമാണ്. നാല് ദിവസമേ അവക്ക് ആയുസ്സുള്ളൂ. എല്ലാ പുതുവർഷപ്പിറവികളും അത്രതന്നെ പുതിയതല്ലാതായിത്തീരുന്നു. പിറന്നു വീഴുമ്പോഴേക്കും പുതിയ വർഷത്തിന്റെ പുതുമ നഷ്ടപ്പെടുകയായി. പുതുവർഷമെന്നല്ല, ആകാംക്ഷാപൂർവ്വം നാം കാത്തുകൊണ്ടിരുന്ന സകലതും ഏതു നിമിഷം മുതലാണ് പഴമയുടെ പൊടിയിൽ ആണ്ടുപോകാൻ തുടങ്ങിയതെന്ന് നമുക്ക് അറിയാൻ സാധിക്കുന്നില്ല.

വന്നു ചേരുന്ന സകലതിനേയും ഒരു നൊടിയിടയിൽ പഴയതായി അവതരിപ്പിക്കുകയും പുതിയതിനായി ആർത്തിയോടെ വാ പിളർന്ന് കാത്തിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു മഹാ യന്ത്രമുണ്ട് നമുക്കകത്ത്. അതിനെയാണ് നാം മനസ്സ് എന്ന് പറഞ്ഞുപോരുന്നത്. അതിലൂടെ കയറിപ്പോകുന്നതെന്തും പഴയതായിട്ടേ പുറത്തുവരൂ. മനുഷ്യനെന്ന ഈ പ്രതിഭാസം ഉരുവപ്പെട്ട അന്നു മുതലേ ഈ യന്ത്രം അങ്ങനെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് കാത്തുകാത്തിരുന്ന എല്ലാ കസ്തൂരി മാമ്പഴങ്ങളും മടുപ്പിന്റെ കാക്ക കൊത്തിപ്പോകുന്നത്.

ഈ വസ്തുതയോട് സാധാരണയായി നാം രണ്ടു വിധത്തിലാണ് പ്രതികരിക്കാറുള്ളത്. ഓരോ നിമിഷവും പുതുമകൾ കണ്ടെത്തിക്കൊണ്ട്. പുതിയ വസ്തുക്കൾ, പുതിയ വസ്ത്രങ്ങൾ, പുതിയ പാർപ്പിടങ്ങൾ, പുതിയ വാഹനങ്ങൾ, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ....എന്നിങ്ങനെ. അതല്ലെങ്കിൽ പുതിയതായിട്ടുള്ള സകലതിനേയും നിർബന്ധപൂർവ്വം നിരാകരിച്ചുകൊണ്ട്. പുതിയവയെല്ലാം കൃത്രിമമാണെന്നും കപടമാണെന്നും മൂല്യമില്ലാത്തതാണെന്നും മൂല്യമെല്ലാം പണ്ടുണ്ടായിരുന്നവക്കാണെന്നും ശാഠ്യം പിടിച്ചുകൊണ്ട് ആ വഴിയിലൂടെ ജീവിച്ചുപോകുന്നവർ. സാമൂഹ്യ പ്രസക്തർ മുതൽ സന്ന്യാസിമാർ വരെ പൊതുവെ ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പെടുന്നവരാണ്. ഈ രണ്ടു കൂട്ടരും പക്ഷേ ചുറ്റിക്കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് മനസ്സെന്ന അച്ചുതണ്ടിനെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. ഒരു കൂട്ടർ വലത്തോട്ട് കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ മറ്റേ കൂട്ടർ ഇടത്തോട്ട് കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അത്ര തന്നെ. 

പുതുമകളെ മാത്രം തേടി നടക്കുന്നവർക്ക് അവ പഴയതായിപ്പോകുന്നതിനെ തടയാനാവുന്നില്ല. പഴമകളെ അള്ളിപ്പിടിക്കുന്നവർക്ക് പുതിയവയെ ആശ്രയിക്കാതെ നിവൃത്തിയുമില്ല. ഈ രണ്ടവസ്ഥകൾക്കുമിടയിൽ, ഇരുട്ട് നിറഞ്ഞ കയത്തിലേക്ക് വീണുപോകുന്നത് ജീവിതമെന്ന ഉണർവ്വാണ്, അതിന്റെ ആനന്ദമാണ്, അതിന്റെ സുതാര്യതയാണ്, അതിന്റെ സ്വാസ്ഥ്യമാണ്, അതിന്റെ സ്വരലയമാണ്.

നാം ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത് പഴകിപ്പതിഞ്ഞ പൊഴികളിലൂടെയാണ്. എത്ര തന്നെ യാതന നിറഞ്ഞതായിരുന്നാലും, പരിചിതത്വം നമ്മിൽ ഉത്ക്കണ്ഠകൾ കുറക്കുന്നു. അപരിചിതമായവയാകട്ടെ, എത്ര തന്നെ സുന്ദരമായിരുന്നാലും ജാഗ്രതയുടെ, ശ്രദ്ധയുടെ, അവബോധത്തിന്റെ, ഉണർവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് പുതിയ ഒരു ഗാനത്തെ നാം 'old' ആക്കി മാറ്റിയതിനു ശേഷം 'gold' ആയി ഭാവന ചെയ്യുന്നത്. പഴമയെ, ജീർണ്ണതയെ എത്ര തന്നെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞാലും പിന്നെയും പിന്നെയും നാം ആ വഴിക്കു തന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്നത് വർത്തമാനം ( present ) എന്ന ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞുനിൽക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ്. ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്ക (ഓരോ നിമിഷത്തോടും), നമ്മെ മുഷിവിന്റേയും മടുപ്പിന്റെയും ചാരം കൊണ്ട് മൂടിക്കളയുന്നു.

അമേരിക്കൻ എഴുത്തുകാരിയും നടിയും ഗായികയുമായിരുന്ന പോർഷ്യ നെൽസൺ -portia nelson- എഴുതിയ മനോഹരമായ ഒരു കവിതയുണ്ട്, 'അഞ്ച് അധ്യായങ്ങളിൽ ഒരാത്മകഥ' എന്ന പേരിൽ. ഈ ലോകത്ത്‌ ജീവിച്ചു മരിച്ചു പോയിട്ടുള്ളവരും ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരുമായിട്ടുള്ള സകല മനുഷ്യരുടേയും ആത്മകഥയാണത്, അതിലെ അവസാന അദ്ധ്യായമൊഴികെ. ആ കവിത ഇങ്ങനെയാണ്:

അദ്ധ്യായം 1 

ഞാൻ നടക്കുന്ന വഴിയുടെ വശത്തായി ഒരു പടുകുഴിയുണ്ട്, ആഴമേറിയത്.

ഞാൻ അതിൽ വീണുപോകുന്നു...നിസ്സഹായയാണ് ഞാൻ.

ഞാൻ വീണത് എന്റെ കുഴപ്പം കൊണ്ടല്ല.

കാലങ്ങളായി, പുറത്തുകടക്കാനുള്ള 

ഒരു ഉപായം ആരാഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് ഞാൻ.

അദ്ധ്യായം 2 

ഞാൻ അതേ വഴിയിലൂടെത്തന്നെ നടക്കുന്നു.

അതിന്റെ വശത്തായി ഒരു പടുകുഴിയുണ്ട്, ആഴമേറിയത്.

ഞാൻ ഭാവിക്കുന്നു, ഞാനതിനെ കാണുന്നില്ലെന്ന്.

ഞാൻ വീണ്ടുമതിൽ വീണുപോകുന്നു.

എനിക്കു വിശ്വസിക്കാനാകുന്നില്ല,

ഞാൻ വീണിരിക്കുന്നത് അതേ കുഴിയിൽത്തന്നെയാണെന്ന്.

എന്നാലും പക്ഷേ, അതെന്റെ കുറ്റം കൊണ്ടല്ല.

അതിൽ നിന്നും പുറത്തുകടക്കാൻ കാലം കുറേയെടുക്കുന്നു.

അദ്ധ്യായം 3 
ഞാൻ അതേ വഴിയിലൂടെത്തന്നെ നടക്കുന്നു.

അതിന്റെ വശത്തായി ഒരു പടുകുഴിയുണ്ട്, ആഴമേറിയത്.

ഞാൻ കാണുന്നുണ്ട്, അവിടെയൊരു കുഴിയുണ്ടെന്ന്.

എന്നിട്ടും പക്ഷേ ഞാനതിൽ വീണുപോകുന്നു....അതൊരു ശീലമാണ്.

എന്റെ കണ്ണുകൾ തുറന്നിരിപ്പുണ്ട്.

എനിക്കറിയാം ഞാൻ എവിടെയാണെന്ന്.

അത് എന്റെ കുറ്റമാണ്.

ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ പുറത്തുകടക്കുന്നു.

അദ്ധ്യായം 4 

ഞാൻ അതേ വഴിയിലൂടെത്തന്നെ നടക്കുന്നു.

അതിന്റെ വശത്തായി ഒരു പടുകുഴിയുണ്ട്, ആഴമേറിയത്.

ഞാൻ അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

അദ്ധ്യായം 5 

ഞാൻ മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ നടക്കുന്നു.

അവസാനത്തെ ഈ അദ്ധ്യായം, വഴി മാറി നടക്കുകയെന്നത്, മനസ്സിന്റെ പതിവുകളിൽ നിന്നും മാറി നടക്കലാണ്. അത് ഭൂതവും ഭാവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകൊണ്ടുള്ളതല്ല. ആ വഴിയിൽ പഴയ വസ്തുവെന്നോ പുതിയ വസ്തുവെന്നോ ഇല്ല. നവീനമായ അനുഭൂതി മാത്രമേയുള്ളൂ. ആ അനുഭൂതിയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരാളെ സംബന്ധിച്ച്, ഏതു നിമിഷവും പുതുവർഷപ്പിറവിയാണ്. ഏതു വർഷവും ഒരു മഞ്ഞുതുള്ളിയെപ്പോലെ നവീനമാണ്.

എങ്ങനെയാണ് മനസ്സിന്റെ പൊഴികളിൽ നിന്നും മാറി നിൽക്കുക എന്ന് ചോദിച്ചാൽ, ഏറ്റവും എളുപ്പം പ്രയോഗിച്ചുനോക്കാവുന്ന ഒരു മാർഗമുണ്ട്: നാം ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തി ഏതുമാകട്ടെ, ഒരൊറ്റ നിമിഷ ത്തേക്ക് സ്വയം ഓർക്കുകയും നിശ്ചലമാവുകയും ചെയ്യുക- SUDDEN STOP ! തീർത്തും നിശ്ചലം. മനസ്സെന്ന തുടർച്ചക്ക് ഒരു മുറിവ് സംഭവിക്കും. ആ നിമിഷം കാതിൽ വന്നു വീഴുന്ന ശബ്ദങ്ങളെ നാം യാതൊരു വിധത്തിലും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയില്ല. ആ നിമിഷം കണ്ണിനു മുന്നിലെ കാഴ്ചകളെ വെച്ചുകൊണ്ട് നാം യാതൊരു ഉപസംഹാരവും(conclusions) നടത്തുകയില്ല. വിചാരങ്ങളില്ലാത്ത ആ ഒരൊറ്റ നിമിഷം നമുക്ക് നവമായിട്ടുള്ള ഒരനുഭൂതിയായിരിക്കും.

മനസ്സിന്റെ പതിവ് വഴികളിലൂടെ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരാണ്, ഒരു പ്രതിജ്ഞയെടുക്കാൻ ജനുവരി 1, അല്ലെങ്കിൽ ജന്മദിനം പോലുള്ള മറ്റേതെങ്കിലും വിശേഷം ദിവസം തുടങ്ങിയവ തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. അവർ തന്നെയാണ് നാല് ദിവസത്തിന് ശേഷം പതിവുകളുടെ പടുകുഴിയിൽ വീണു പോകുന്നതും. ആദ്യമാദ്യം ആ വീഴ്ചയുടെ ഉത്തരവാദിത്തം തന്റേതല്ലെന്നു വരുത്തിത്തീർക്കാൻ ശ്രമിക്കും. അതിൽ നിന്നും കര കയറാൻ വേണമെങ്കിൽ ഈ നിമിഷം തന്നെ സാധിക്കുമെങ്കിലും അതിൽത്തന്നെ കഴിഞ്ഞുകൂടുന്നതിൽ രസം കണ്ടെത്തുന്നു. എപ്പോഴെങ്കിലും എങ്ങനെയൊക്കെയോ പുറത്തുകടന്നാലും പിന്നെയും ആ വഴിക്കുതന്നെ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് എങ്ങനെയെങ്കിലും ഒരു വീഴ്ച തരപ്പെടുത്തും. ആ വീഴ്ചയിലും അതിൽ കഴിഞ്ഞുകൂടുന്നതിലും നാം രസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. താൻ തന്നെത്തന്നെ കബളിപ്പിക്കുകയാണെന്ന് അറിയുന്ന ഒരാൾ മാത്രം ആ വഴിയിൽ നിന്നും മാറി നടക്കുന്നു. ആ വഴി മാറി നടക്കലാണ് അയാളുടെ പുതുവർഷം. അയാൾക്കെന്തിനാണ് വിശേഷിച്ചൊരു പ്രതിജ്ഞ? അയാൾക്കെന്തിനാണ് വിശേഷിച്ചൊരു തിയതി? 

എന്തായിരിക്കണം തന്റെ പുതുവർഷപ്രതിജ്ഞ എന്ന് ഒരാൾ ഓഷോയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: " അങ്ങനെയൊരു പ്രതിജ്ഞ വേണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ അത് ഇതായിരിക്കട്ടെ- യാതൊരു പ്രതിജ്ഞയുമില്ലാതിരിക്കൽ. ജീവിതത്തെ അതിന്റെ സ്വാഭാവികതയോടെ അഭിമുഖീകരിക്കുക. യാതൊരു പ്രമാണവുമില്ലാതിരിക്കലാണ് ഏറ്റവും മഹത്തായ പ്രമാണം, the golden rule."

ഉണർവിലേക്കുള്ള പടവുകൾ - 1

സന്തോഷമെന്ന വഴി

സന്തോഷം തേടി നടന്ന ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ, ഒരു രാത്രി വൃദ്ധനായ ഒരു ഫകീറിന്റെ വാതിലിൽ മുട്ടിയത്രേ. അദ്ദേഹം വാതിൽ തുറന്നുകൊണ്ടു ചോദിച്ചു," എന്ത് വേണം?"

ആ ചെറുപ്പക്കാരൻ ഫകീറിന്റെ കാൽക്കൽ വീണു പ്രണാമമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു,

"എന്താണ് സന്തോഷം? എന്താണ് സന്തോഷം?"

ആ വൃദ്ധൻ അകത്തു നിന്നും ഏതോ ഒരു പഴത്തിന്റെ രണ്ടു കഷ്ണങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു. എന്നിട്ടു പറഞ്ഞു," നോക്കൂ, ഇവ മാന്ത്രികമായ രണ്ടു പഴക്കഷ്ണങ്ങളാണ്. ഇതിൽ ആദ്യത്തെ കഷ്ണം കഴിച്ചാൽ നിങ്ങൾക്ക് സന്തോഷമെന്തെന്നു മനസ്സിലാവും. രണ്ടാമത്തെ പഴക്കഷ്ണം കഴിച്ചാൽ നിങ്ങൾ സന്തോഷവാനാകും. വേഗം പറയൂ, നിങ്ങൾക്കിതിൽ ഏതു വേണം? ഒന്നോർക്കുക, ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് മാത്രമേ നിങ്ങൾക്ക് തെരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയൂ. മാത്രവുമല്ല ഒരെണ്ണം കഴിച്ചുകഴിയുമ്പോഴേക്കും അടുത്തത് അപ്രത്യക്ഷമായിരിക്കും."

ആ ചെറുപ്പക്കാരൻ ഒരു നിമിഷം ശങ്കിച്ചു.

ഫകീർ പറഞ്ഞു," ഓർക്കുക, രണ്ടാമത്തെ പഴക്കഷ്ണം കഴിച്ചാൽ, സന്തോഷമെന്താണെന്ന് നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടം."

കുറച്ചു നേരം ആലോചിച്ചതിനു ശേഷം ചെറുപ്പക്കാരൻ പറഞ്ഞു," ആദ്യം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്താണ് സന്തോഷമെന്ന്. എന്തെന്നാൽ, അതിനെപ്പറ്റി അറിയാതെ എങ്ങനെയാണ് സന്തോഷം കണ്ടെത്താനാവുക?"

വൃദ്ധനായ ആ ഫകീർ ഉറക്കെ ചിരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു," എനിക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നുണ്ട് എന്തുകൊണ്ടാണ് നിന്റെ അന്വേഷണം ഇത്രക്കും നീണ്ടുപോകുന്നതെന്ന്. നീ ഈ വഴിക്കു പോവുകയാണെങ്കിൽ, ഒരിക്കലും സന്തോഷം കണ്ടെത്താൻ പോകുന്നില്ല. വർഷങ്ങളോളമല്ല, അനേകം ജന്മങ്ങൾ തെരഞ്ഞാലും നീ  സന്തോഷം കണ്ടെത്താൻ പോകുന്നില്ല. എന്തുകൊണ്ടെന്നാൽ, സന്തോഷത്തെപ്പറ്റി അറിവുനേടലും സന്തോഷവാനാവലും ഒന്നല്ല. രണ്ടും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സംഗതികളാണ്. എന്നു മാത്രമല്ല, അത് കഷ്ടപ്പാടും കൂടിയാണ്. സന്തോഷത്തെപ്പറ്റി അറിയുകയും സന്തോഷവാനാവാതിരിക്കുകയുമെന്നത് കഷ്ടപ്പാടാണ്. ഈ കാരണം കൊണ്ടു തന്നെ മനുഷ്യൻ മരങ്ങളെക്കാളും ചെടികളെക്കാളും പക്ഷിമൃഗാദികളേക്കാളുമെല്ലാം കൂടുതൽ കഷ്ടപ്പാടനുഭവിക്കുന്നവനാണ്. എന്നാൽ അറിയാതിരിക്കലുമല്ല സന്തോഷം. അത് കഷ്ടപ്പാടിനെ അറിയാതിരിക്കൽ മാത്രമാണ്. സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്നത് നിങ്ങൾ അറിവിനേയും അജ്ഞതയേയും മറികടക്കുമ്പോഴാണ്. അജ്ഞതയെന്നത് കഷ്ടപ്പാടിനെ അറിയാതിരിക്കലാണ്. അറിവെന്നത് അതേപ്പറ്റി ബോധവാനാവലും. സന്തോഷമെന്നത് അറിവിൽ നിന്നും അജ്ഞതയിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമായിരിക്കലാണ്."

"അറിവിനേയും അജ്ഞതയേയും മറികടക്കുകയെന്നാൽ മനസ്സിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമാവുക എന്നാണർത്ഥം. മനസ്സിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമാവുമ്പോൾ നാം നമ്മുടെ ആത്മസത്തയിലേക്കു തിരികെ വരുന്നു. അതു തന്നെയാണ് ആനന്ദം. അതു തന്നെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. അതു തന്നെയാണ് ദൈവികത."

'ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള' കാര്യങ്ങൾ അറിയാൻ വേണ്ടിയുള്ള ഒരു ഉപകരണമാണ് മനസ്സ്. കാര്യങ്ങളെല്ലാം ചോദിച്ചറിഞ്ഞതിനു ശേഷം നമ്മുടെ അപേക്ഷകൾ വാങ്ങി വെക്കുകയും അകത്തേക്ക് കടത്തിവിടാതെ, സമാധാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നമ്മെ തിരികെ അയക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സെക്യൂരിറ്റി ജീവനെക്കാരനെപ്പോലെയാണ് അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. നമ്മുടെ അപേക്ഷകൾ അതിനപ്പുറം എത്താൻ പോകുന്നില്ല. പക്ഷേ അറിവുകൾ നമ്മിൽ വ്യാജമായ ഒരു സമാധാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അത് സന്തോഷത്തെപ്പറ്റിയാണെങ്കിൽ സന്തോഷമായെന്ന ഒരു പ്രതീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ദുഃഖമില്ലെങ്കിലും ദുഃഖിതനാണെന്ന പ്രതീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു.

മനസ്സിൽ (mind) നിന്നും സ്വതന്ത്രമാവുക എന്നാൽ ഏറെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഏതെങ്കിലും കഠിന സാധനകളോ കർക്കശമായ വ്യായാമ മുറകളോ തപശ്ചര്യകളോ അഭ്യസിച്ച് അതിനെ കീഴടക്കുക എന്നല്ല. മനസ്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഊർജ്ജ സ്രോതസ്സ് അതിനോടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകളാണ്. മനസ്സിൽ നിന്നും സ്വതന്ത്രമാവുക എന്നാൽ മനസ്സിനെ തീരെ 'മൈൻഡ്' ചെയ്യാതിരിക്കുക എന്ന് മാത്രമാണ്. മനസ്സിനെ 'മൈൻഡ്' ചെയ്യാതിരിക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ മനസ്സെന്ന മെക്കാനിസത്തിന് (MIND), നേരെ ചൊവ്വേ പ്രവർത്തിക്കാനാവുകയുള്ളൂ. അത് വേണ്ടവിധം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെയാണ് MINDFULLNESS എന്ന് പറഞ്ഞു പോരുന്നത്. 

നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലെ എത്ര നിസ്സാരമെന്നു തോന്നുന്ന ഒരു പ്രവർത്തിപോലും സന്തോഷത്തെ കൊണ്ടുവരാൻ പ്രാപ്തമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന് രാവിലെ എണീറ്റ് ബ്രഷ് ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രവർത്തി തന്നെയെടുക്കുക. മനസ്സിന്റെ ധാരാളം നൂലാമാലകളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് നമുക്ക് ബ്രഷ് ചെയ്യാം. വർഷങ്ങളായി ചെയ്തുപോരുന്ന ഒരു ശീലത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാത്രം. ആ ശീലത്തെ ഖണ്ഡിക്കാനുള്ള ശക്തിയില്ലാത്തതിന്റെ പേരിൽ ഒരാൾ ബ്രഷ് ചെയ്യുന്നു. ഇനി അതുമല്ലെങ്കിൽ വായ്‌നാറ്റത്തെ പ്രതി മറ്റുള്ളവർ എന്ത് വിചാരിച്ചേക്കാം എന്നാലോചിച്ചുകൊണ്ട് ഒരാൾക്ക് ബ്രഷ് ചെയ്യാൻ തീരുമാനമെടുക്കാം. ഇതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ പെട്ടുകൊണ്ടുള്ള തീരുമാനങ്ങളാണ്. ഇനി മനസ്സിന് അധീനപ്പെട്ടുകൊണ്ട് മറ്റൊരു തീരുമാനവും എടുക്കാവുന്നതാണ്. ബ്രഷ് ചെയ്യേണ്ടതില്ലെന്ന് തീരുമാനിക്കാം. പൊതുവെ നാം ഇതിനെ മടി എന്ന് അറിഞ്ഞു പോരുന്നു. കൊച്ചു കുട്ടികളിലും മറ്റും മനസ്സിന്റെ ഈ പ്രവണതയാണ് കൂടുതൽ കണ്ടുപോരുന്നത്. എന്നാൽ ഇതൊന്നുമല്ലാതെ, ആ പ്രവർത്തിയുടെ ആവശ്യകതയും പ്രാധാന്യവും അറിയുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി തന്റെ പല്ലുകളും വായും വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്നതിനായി ആ പ്രവർത്തിയിൽ ഒരാൾക്ക് സ്നേഹപൂർവ്വം പങ്കെടുക്കാം. യാതൊരു ധൃതിയും കൂടാതെ. യാതൊരു അലസതയും കൂടാതെ. മറ്റു യാതൊരു വിചാരവും കൂടാതെ. അപ്പോഴാണ് സന്തോഷമെന്ന അനുഭവം നിശബ്ദമായി, യാതൊരു കോലാഹങ്ങളുമില്ലാതെ നമ്മെ പൊതിയാൻ തുടങ്ങുന്നത്. ഇത് ചെറുതെന്നോ വലുതെന്നോ ഭേദമില്ലാതെ ഏതൊരു പ്രവർത്തിയിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. ഒരൊറ്റ കാര്യമേ ഉറപ്പിക്കേണ്ടതുള്ളൂ: ആ പ്രവർത്തി ചെയ്യേണമോ വേണ്ടയോ എന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നത് മനസ്സായിരിക്കരുത്. മുഴുവൻ ഉത്തരവാദിത്തവും നമ്മിലായിരിക്കണം. അങ്ങനെയുള്ള ഏതൊരു പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോഴും മനസ്സിൽ നിന്നും ഒരകലം വ്യക്തമായി അറിയാൻ തുടങ്ങും. പിന്നീട്  മനസ്സിന്റെ സ്വരത്തേയും തന്റെ തീരുമാനത്തേയും തിരിച്ചറിയാൻ വിഷമമുണ്ടാവില്ല.

മനസ്സിനെ മറികടന്നുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തെ അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാളിൽ 'എങ്ങനെ?' എന്ന ചോദ്യം ഉദിക്കുന്നില്ല. അതിനർത്ഥം മുൻപ് എപ്പോഴെങ്കിലും അയാളിൽ അത്തരമൊരു ചോദ്യം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ അതിനുത്തരം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നല്ല. ആ ചോദ്യത്തിന് യാതൊരു പ്രസക്തിയുമില്ലാതായിരിക്കുന്നു. കുറേകൂടി കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ, സന്തോഷമായിരിക്കുന്നവൻ ഓർക്കുന്നുപോലുമില്ല താൻ സന്തോഷമായിരിക്കുന്നുവെന്ന്. സന്തോഷത്തെപ്പറ്റി ചികഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും 'എങ്ങനെ?' എന്ന് ആരാഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഏതാണ് സന്തോഷത്തിലേക്കുള്ള വഴിയെന്ന് ഒരാൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഓഷോ പറഞ്ഞ ഉത്തരം ഒരു വല്ലാത്ത ഉൾക്കാഴ്ച സമ്മാനിക്കുന്നുണ്ട്. ഓഷോ പറഞ്ഞത് ഇങ്ങനെയായിരുന്നു," സന്തോഷത്തിലേക്ക് ഒരു വഴിയുമില്ല. സന്തോഷമാണ് വഴി."

( There is no way to happiness. Happiness is the way ) .

x